Bylis

Zemra e Ilirisë antike

Koinoni i Bylinëve

Historia e Bylisit nuk mund të kuptohet pa kuptuar më parë koinonin e bylinëve—një bashkim politik dhe territorial i komuniteteve ilire që ndanin të njëjtën identitet, udhëheqje dhe qëllime. Fjala koinon do të thotë “organizim i përbashkët” ose “bashkësi”, ku disa qytete apo fise bashkëpunonin duke ruajtur një farë pavarësie.

Koinoni i bylinëve u formua në gjysmën e parë të shekullit IV p.e.s., në një kohë ndryshimesh të mëdha politike në rajon. Pas dobësimit të ndikimit molos dhe forcimit të Mbretërisë ilire nën Bardhylin, bylinët panë një mundësi për t’u organizuar më mirë. Ndërtimi i Bylisit si qendër e koinonit ishte një hap strategjik—ai u bë jo vetëm qyteti kryesor, por edhe simbol i bashkimit dhe forcës së tyre.

Në shekujt që pasuan, koinoni luajti një rol të rëndësishëm në politikën rajonale. Bylinët u përfshinë në konfliktet me Maqedoninë, Epirin dhe më vonë me Romën. Kur Roma filloi të zgjerohej drejt Ballkanit në shekullin II p.e.s., bylinët qëndruan përgjithësisht në krah të saj. Ky qëndrim u shpërblye: ndërsa shumë qytete të tjera u shkatërruan nga romakët në vitin 167 p.e.s., Bylisi u kursye dhe u shpall koloni romake, duke hyrë në një periudhë të re zhvillimi dhe mirëqenieje.

Dijet tona për koinonin vijnë edhe nga mbishkrime, si ai i gjetur në Dodonë kushtuar Krison Sabyrtiut, një udhëheqës vendas. Ky dhe të tjera zbulime tregojnë se koinoni ishte i organizuar mirë dhe i lidhur me botën më të gjerë antike. Qytete si Klosi (i identifikuar ndoshta me Nikain antike), Gurëzezë, Margëlliç, si dhe kështjella si Rabie dhe Kalivaç, ishin pjesë e këtij bashkimi dhe formonin një rrjet të fuqishëm rajonal.

Me pak fjalë, koinoni i bylinëve ishte më shumë se një strukturë politike—ishte një identitet i përbashkët dhe një mënyrë jetese që formësoi historinë e Bylisit dhe qyteteve përreth tij.

Bashkësia e bylineve ishte pjesë e krahinës së madhe ilire të

e cila përfshinte tërë luginën e poshtme dhe të mesme të Vjosës.

Urbanistika

Bylisi ishte qyteti më i madh dhe më i organizuar i Ilirisë së Jugut. Ndryshe nga shumica e qyteteve antike, plani urbanistik i Bylisit nuk parashikonte një akropol të veçuar, por një ndarje të qartë në tre zona kryesore: agoranë (sheshin publik), zonën e banimit dhe zonën e lirë.

Formësimi i agorasë, me të gjitha monumentet e saj madhështore – si teatri, stoa-t (shëtitoret), gjimnazi dhe ndërtimet e tjera publike – zgjati më shumë se një shekull pas themelimit të qytetit. Edhe sistemi urbanistik u konsolidua në mesin e shekullit III p.e.s., me vendosjen e strukturës tipike hipodamike: rrugë që kryqëzoheshin në kënde të drejta dhe ndanin blloqe banimi (insula) me përmasa të rregullta.

Gjatë periudhës romake, plani urbanistik i qytetit mbeti kryesisht i pandryshuar, me përjashtim të rindërtimeve të disa monumenteve kryesore. Në Antikitetin e Vonë, kjo strukturë klasike u zëvendësua nga një model i ri urban: banesat filluan të grupoheshin në lagje përreth kishave të reja të ndërtuara në qytet.

Bylisi i Antikitetit të Vonë

Në fund të shek. të 4t e.s. Bylisi duhet të ketë përjetuar një valë shkatërrimi e djegie nga inkursionet e vizigotëve, sikurse edhe qytetet e tjera të dy brigjeve të Adriatikut. Sidoqoftë, qyteti u rindërtua shpejt nën sundimin e Teodosit II gjatë gjysmës së parë të shek. 5 e.s. Në këtë periudhë ndërtohen një numër kishash në qytet dhe riorganizohet sistemi i tij urbanistik me lagje rezidenciale rreth kishave.

Në mesin e shek. 5 e.s. Bylisi shfaqet si një qendër peshkopale e Epirit të Ri, sikurse edhe Durrësi, Apollonia, Aulona e Skampini. Një valë tjetër shkatërrimesh barbare e prekin Bylisin në mesin e shek. 6 e.s. Por qyteti fortifikohet përsëri nën kujdesin e Viktorinit. Tashmë ndërtohet një mur i ri rrethues në pjesën lindore të qytetit i cili lë jashtë pothuajse një të tretën e hapësirës së tij të mëparshme. Fatkeqësisht, pas pak vitesh vjen edhe braktisja përfundimtare e qytetit në 586 e.s., pas shkatërrimit të dytë nga sllavët.

Zbuloni pikat e interesit

01

Bazilika D
02

Porta nr.6
03

Muret rrethuese
04

Katedralja (Bazilika B)
05

Banesa B
06

Banesa A
07

Porta nr.4
08

Agoraja dhe Prytaneioni
09

Stoa e Madhe (Veriore)
10

Termet e Justinianit
11

Bazilika C
12

Stadiumi dhe Stera
13

Gjimnazi
14

Porta nr. 5
15

Stoa Jugore (Stoa e Teatrit)
16

Teatri
17

Bazilika E
18

Mbishkrimi i Mark Lolianit

Bazilika D

Bazilika D ndodhet jashtë rrethimit të Viktorinit, në pjesën veriore të qytetit.

Bazilika ka një planimetri me tre nefe dhe apsidë gjysmërrrethore të përforcuar nga tre kundërshtesa nga jashtë. Një narteks perëndimor, i shoqëruar nga dy anekse, të çon në kishë, dhe një atrium i madh me katër portikë, i shtuar në një fazë të mëvonshme, shtrihet drejt perëndimit duke formuar një hapësirë hyrëse formale.

Zbukurimi i dyshemesë është i pasur dhe i larmishëm. Nefi qendror dhe prostoni kanë panele mozaiku të ndërlikuara me kafshë, zogj, lumenj parajse (me mbishkrime), si dhe motive florale dhe gjeometrike. Mbishkrime brenda mozaikut përmendin Ipeshkvin Praisios. Mozaiku i narteksit është veçanërisht i ruajtur mirë, me medalione zogjsh dhe kompozime në formë qilimi, ndërsa anekset paraqesin dizajne gjeometrike të unifikuara dhe panele figurative, përfshirë dre. Mermeri, pllakat qeramike dhe pllakat prej guri plotësojnë dyshemenë në pjesë të tjera.

E datuar në fillim të shekullit V-të e.s., Bazilika D është një shembull i spikatur i arkitekturës së krishterë të hershme në Bylis, e dallueshme për zbukurimet e strukturuara, fazat komplekse ndërtimore dhe artin mozaik të gjallë që pasqyronte si aspiratat teologjike ashtu edhe ato artistike të kohës.
Porta nr.6

Porta nr. 6 e murit antik ka qenë hyrja kryesore gjatë gjithë ekzistencës së qytetit. Kjo portë njihet edhe si “Porta e Apolonisë” sepse shënonte fillimin e rrugës që lidhte Bylisin me Apoloninë, duke kaluar mbi kurrizet e kodrave dhe qytetin antik të Gurzezës.

Hyrja drejt portës kontrollohej nga një kthesë e murit dhe nga kulla F. Koridori i hyrjes, me përmasa 7.60 metra në gjatësi dhe 2.40 metra në gjerësi, formohej midis dy krahëve paralelë të murit rrethues të qytetit. Porta kishte dy dyer: njëra në fillim të koridorit dhe tjetra në thellësi 4.20 metra nga balli i parë. Hyrja ishte mbuluar nga një kullë me përmasa 9 me 7.60 metra, e ndërtuar mbi harqe që mbështesnin koridorin.

Në pragun e portës janë gdhendur dy thëllime për kalimin e qerreve dhe për largimin e ujrave. Në një fazë të dytë ndërtimi, gjatë shekujve III-II para Krishtit, kjo kullë u shemb dhe u zëvendësua nga një kullë katërkëndëshe me përmasa 6.10 metra me 4 metra në krahun e djathtë të hyrjes.

Porta është riparuar gjatë periudhës bizantine në shekullin V-të, duke ripërdorur blloqe të murit ilir, si dhe me një mbishkrim latin në krahun e majtë të hyrjes. Studiuesi Viktorini bëri riparime të pjesshme vetëm në lartësi. Një riparim tjetër me blloqe të ripërdorura, të lidhura me baltë, mund të lidhet me ngjarjet e shekujve XIII – XIV, kur rrënojat e Bylisit shërbyen si kamp ushtarak..

Para hyrjes, në të dy anët e rrugës, është zhvilluar një pjesë e nekropolit të qytetit, ku janë gjetur disa stele varresh të shekullit III-të p.e.s..
Muret rrethuese

Muret rrethuese të Bylisit janë ndër elementët më mbresëlënës të qytetit antik, të ruajtura në gjendje të mirë dhe dëshmi e qartë e organizimit dhe zhvillimit të tij. Me një gjatësi prej 2,250 metrash dhe duke përfshirë një sipërfaqe prej 30 hektarësh, ato e bëjnë Bylisin një nga qendrat më të mëdha të qytetërimit ilir. Forma pothuajse trekëndëndore e planimetrisë së mureve ndjek topografinë e kodrës ku është ngritur qyteti, duke përfituar natyrshëm nga mbrojtja që ofron relievi. Brenda tyre, janë identifikuar të paktën gjashtë hyrje dhe shtatë kulla mbrojtëse, të vendosura aty ku terreni është më i ekspozuar ndaj sulmeve. Kjo tregon për një planifikim të kujdesshëm dhe një mobilitet të zhvilluar që nga lashtësia.

Muret janë ndërtuar me blloqe të mëdha guri gëlqeror, me teknikë të përpunuar dhe qëndrueshmëri mbresëlënëse. Gjerësia e tyre shkon deri në 3.5 metra. Janë vërejtur tre faza ndërtimi, që fillojnë në shekullin IV p.e.s. dhe vazhdojnë deri në shekullin VI e.s., me ndërhyrjen e perandorit Viktorin. Kjo periudhë e fundit sjell edhe një reduktim të sipërfaqes së mbrojtur, duke treguar përshtatjen e qytetit me sfidat e kohës. Struktura dhe evolucioni i këtyre mureve janë dëshmi të zhvillimit politik, ekonomik dhe ushtarak të Bylisit – një aspekt që mund të përjetohet më plotësisht gjatë vizitës në vend.
Katedralja (Bazilika B)

E ndërtuar në fund të shekullit IV ose në fillim të shekullit V, Bazilika B është një nga monumentet më komplekse të krishterimit të hershëm në Bylis. Ajo ndodhet brenda rrethimit të Victorinusit dhe bën pjesë në një kompleks më të gjerë episkopal që përfshin një pagëzimore, pallatin episkopal dhe ndërtesa të tjera rreth tyre. Bazilika është ndërtuar mbi struktura më të hershme helenistike dhe romake dhe ka patur të paktën tre faza rindërtimi.

Planimetria e saj është komplekse: një naos me tre nefe, apsidë gjysmërrrethore, transept i theksuar, narteks dhe eksonarteks që çon në një atrium me portikë. Pagëzimorja, e vendosur në jug të narteksit, fillimisht kishte një sallë drejtkëndëshe me font qendror të mbështetur në kolona dhe më vonë mori formë kryqi me dysheme mozaiku.

Pjesa e brendshme e kishës dikur ishte zbukuruar me mozaikë të pasur, veçanërisht në eksonarteks, ku skena të barinjve dhe peshkatarëve ishin realizuar me mjeshtëri të jashtëzakonshme. Këta mozaikë, të punuar në dy faza, janë vepër e ateliesë së njohur të Ohrit dhe tregojnë rëndësinë artistike dhe shpirtërore të sitit.

Bazilika B është një dëshmi kyçe e lulëzimit fetar dhe kulturor të Bylisit në Antikitetin e Vonë.
Banesa B

Banesa B u ndërtua në shekullin III p.e.s. nga një familje e pasur dhe u përdor pa ndërprerje deri në shekullin IV e.s..

Fillimisht e konceptuar në stilin me peristil, banesa ka një planimetri të veçantë që kombinon peristilin klasik me hajatin tradicional. Në qendër të kompozimit ndodhet oborri, i rrethuar nga një kolonadë dorike, e cila lidhte dhomat në krahun lindor dhe verior. Ana jugore dhe perëndimore ishin trajtuar si hajate, që shërbenin për funksione ekonomike apo shtëpiake.

Dhoma kryesore, e njohur si andron, ndodhet në anën lindore dhe ruajti funksionin e saj ceremonial apo rezidencial gjatë rindërtimeve të njëpasnjëshme. Në shekullin III e.s., muret e saj u suvatuan dhe u zbukuruan me piktura, duke shënuar një fazë të rinovimit të brendshëm.

Në shekullin V e.s., të dhënat arkeologjike tregojnë se mbi rrënojat e saj u ndërtuan dy banesa më të vogla, me nga dy dhoma secila. Në shekullin VI e.s., vendi u shndërrua në një varrezë, ndoshta për të përmbushur nevojat e popullatave të ardhura rishtazi.
Banesa A

Banesa A u ndërtua në shekullin II p.e.s. dhe dallohet si një nga rezidencat private më të mëdha dhe më monumentale në Bylisin antik. Me shumë gjasë i përkiste një anëtari të elitës vendase ose ndonjë magistrati qytetar, dhe mbeti në përdorim me disa faza rinovimi dhe përshtatjeje të paktën deri në shekullin IV e.s..

Banesa ishte projektuar në stilin me peristil, e organizuar rreth një oborri qendror të rrethuar me kolonada. Kjo skemë lejonte hyrjen e drejtpërdrejtë në dhomat banimi në anët lindore dhe veriore, ndërsa anët jugore dhe perëndimore përfshinin me shumë gjasë hapësira shërbimi ose depozite, duke treguar një funksion të kombinuar banimi dhe ekonomie.

Madhësia dhe rafinimi arkitektonik i saj, përfshirë dyshemetë e shtruara me kujdes dhe përdorimin e suvave dekorative në disa dhoma, pasqyrojnë statusin dhe pasurinë e banorëve të saj të parë. Me kalimin e kohës, banesa pësoi ndryshime strukturore, veçanërisht gjatë periudhës romake, kur pjesë të brendshme u riorganizuan dhe u shtuan hapësira të reja funksionale, si për shembull banja apo dhoma magazinimi.

Në shekullin IV e.s., rezidenca shfaq shenja rënieje, duke pasqyruar transformimet më të gjera urbane në Bylisin e Antikitetit të Vonë. Edhe pse nuk përdorej më si banesë në kuptimin e plotë, në vend janë ruajtur gjurmë të aktivitetit dytësor përpara braktisjes përfundimtare.
Porta nr.4

Porta më e madhe dhe më e ruajtura në Bylis, Porta nr. 4 ndodhet në mesin e murit lindor, atje ku fortifikimet fillojnë të ngjiten në shpatin e kodrës. Ajo ka shërbyer dikur si lidhje kryesore mes qytetit dhe vendbanimit fqinj të Klosit.

Korridori i hyrjes, me gjatësi 8.45 metra dhe gjerësi 4.20 metra, ishte i mbrojtur nga një kullë masive me përmasa 10.85 me 8.45 metra. Kulla qëndronte mbi tre harqe, të mbështetura nga gjashtë kontraforte të vendosura në të dy anët e korridorit.

Porta vazhdoi të përdorej edhe gjatë shekujve V dhe VI pas Krishtit, megjithëse në këtë periudhë u ngushtua.
Agoraja dhe Prytaneioni

Në zemër të Agorasë së qytetit antik të Bylisit ndodhen rrënojat e Prytaneionit, selia e magjistratëve dhe funksionarit më të lartë të koinonit. Kjo ndërtesë, e ndërtuar në mesin e shekullit III-të p.e.s., përbëhej nga dy dhoma dhe një hajat me kolonadë druri, që i ndante ato. Struktura mendohet se ka pasur edhe një funksion ceremonial, pasi pranë njërës nga dhomat u zbulua një kanal, i cili mund të jetë përdorur për larjen e ushqimeve të përdorura në vakte rituale.

Në fazën romake, gjatë shekullit I-rë e.s.,, godina pësoi transformime. U ndërtua një vaskë guri, që sugjeron ndryshimin e funksionit të saj në një punishte apo ambient ekonomik.

Gjatë gërmimeve u zbulua një mbishkrim latin nga periudha e perandorit August, që tregon ngritjen e një skulpture me vendim të këshillit të dekurionëve dhe nën kujdesin e dy dumvirëve. Prej tyre ruhet vetëm emri i T. Petronius, ndërsa emri i tjetrit është qëllimisht i fshirë si akt damnatio memoriae, ndëshkim për arsye politike.

Afër këtij vendi u zbulua edhe një mbishkrim i rëndësishëm i shekullit II-të p.e.s, i cili i është kushtuar perëndeshës Artemis. Mbishkrimi përmend emrin e prytanit Triteutas, një emër tipik ilir, duke dëshmuar se në atë periudhë drejtimi i qytetit ishte në duart e elitës vendase ilire.
Stoa e Madhe (Veriore)

Stoa e Madhe ndodhet në platformën më të lartë të agorës së Bylisit dhe formon kufijtë veriorë dhe lindorë të këtij hapësire qendrore publike. E ndërtuar në çerekun e dytë të shekullit të 3-të p.e.s., ajo shënon një fazë të rëndësishme të monumentalizimit të qytetit. Stoa ka formë L-je, me krahun lindor 73 me 11.4 metra dhe krahun verior 68 me 11.4 metra. Të dy krahët lidhen me një korridor të gjerë që shërbente edhe si hyrje në agorë. Mbrapa ndërtesës është shkëmbi natyror i kodrës, që shërben si mbështetje për strukturën.

Ky monument dykatësh është ndërtuar me funksionalitet dhe stil. Kati i poshtëm ka kolona dorike të fuqishme, ndërsa kati i sipërm është zbukuruar me kolona korintike më dekorative. Çdo kat ka nga dy kalime, ndërsa shkallët në fund të krahëve mundësonin lëvizjen midis niveleve. Gjetjet arkeologjike zbulojnë shumë detaje ndërtimore që dëshmojnë për teknikat e avancuara të ndërtimit në Bylis dhe rëndësinë e stoas në jetën sociale dhe tregtare të qytetit.
Termet e Justinianit

Termet romake të gjendura në qytetin antik të Bylisit mendohet të jenë ndërtuar në kohën e Justinianit të Parë (527–565 e.s.) siç e dëshmon një mbishkrimi i zbuluar në muret e qytetit. Ato përfaqësojnë një shembull tipik të arkitekturës së Antikitetit të Vonë. Kompleksi përfshin ambientet karakteristike të banjave romake: apodyterium (dhoma e zhveshjes), tepidarium (ambienti i vakët), caldarium (salla e nxehtë), frigidarium (vaskat e ujit të ftohtë), sudatio (banja e djersitjes) dhe praefurnium (furra dhe dhoma e zjarrit).

Gjatë gërmimeve arkeologjike, në praefurnium janë gjetur edhe disa monedha me prerje të perandorit Justiniani I dhe Baduilës, mbretit të Ostrogotëve.
Bazilika C

E vendosur brenda agorasë helenistike të Bylisit, Bazilika C zë një pozicion të dukshëm dhe simbolik në peizazhin urban. Nën nefën qendrore ndodhet një domus banimi më e hershme dhe një cistërnë, që dëshmojnë një histori të gjatë dhe të shtresëzuar të vendbanimit.

Bazilika dallohet për elementet skulpturale dhe dekorimin e dyshemesë. Parapetet dhe kapitelet e gdhendura në gur vendas paraqesin kryqe, motive florale dhe gjeometrike. Mozaikët në altarin dhe anexet përshkruajnë qengja, zogj, figura njerëzore dhe një luan, së bashku me dizajne gjeometrike. Dyshemeja përfshin mozaikë, pllaka qeramike, opus sectile dhe tokë të ngjeshur, ndërsa naosi qendror është i shtruar me gur.

Zbulimet arkeologjike mbështesin datimin e ndërtimit të Bazilikës C në çerekun e dytë të shekullit VI e.s.
Stadiumi dhe Stera

Stadiumi i qytetit antik të Bylisit, i ndërtuar rreth mesit të shekullit III-të p.e.s., përfaqëson një zgjidhje të veçantë arkitektonike: vetëm njëra anë e tij mbështetet në pjerrësinë natyrore të terrenit. Me një gjatësi prej rreth 190 metrash, stadiumi shfrytëzon zgjatimin e pistës përpara teatrit dhe ishte projektuar për gara atletike, të cilat publiku i ndiqte në këmbë.

Në monument është zbuluar një mbishkrim i ruajtur në një nga shkallaret, i cili përkujton lirimin e një skllavi – një dëshmi e drejtpërdrejtë e jetës sociale dhe ligjore të qytetit.

Veçoria më e rrallë e këtij stadiumi është ndërtimi i një sterne monumentale për mbledhjen e ujit, e cila i përket të njëjtës periudhë si vetë stadiumi. Kjo sternë mblidhte ujin e shiut që rridhte nga shkallarja e stadiumit dhe çatia e Stoas së Madhe. E mbuluar me harqe të ndërtuara nga blloqe gëlqerore, ajo përfaqëson një shembull të shkëlqyer të menaxhimit urban të ujit në Antikitet.

Në periudhën e Antikitetit të Vonë, disa pjesë të shkallares u ripërdorën si hyrje për në Bazilikën A.
Gjimnazi

Në jug të Bazilikës C janë zbuluar rrënojat e një godine publike, e identifikuar si gimnazi i qytetit, falë planimetrisë së saj katërkëndëshe dhe radhës së kthinatave që zhvillohen rreth një oborri të brendshëm. Ndërtesa bënte pjesë në kompleksin e Agorasë, dhe është ndërtuar në gjysmën e dytë të shekullit III p.e.s., me blloqe të mëdha guri katërkëndëshe. Prej saj ruhen vetëm strukturat në nivelin e themeleve.

Godina është shkatërruar gjatë krijimit të kolonisë romake, dhe mbi rrënojat e saj janë ndërtuar termet publike (thermae). Nga këto janë zbuluar pjesët perëndimore, ku dallohen tepidariumi, kaldariumi, frigidariumi dhe katër kthina të tjera. Ndërtimi është realizuar me teknikën opus incertum dhe është përshtatur sipas orientimit urbanistik të qytetit.

Një mbishkrim i gjetur në qytetin fqinj të Klosit na tregon për ndërtimin e një gimnazi në Bylis gjatë kohës së Prytanit Aspima Praugu dhe Gimnasiarkut Kratila Mahata. Ndërkohë, një mbishkrim tjetër latin i shekullit I të e.s. përmend një anëtar të familjes Sallenus, patron i kolonisë romake, i cili kishte financuar ndërtimin e një banje publike me shpenzimet e veta.

Këto zbulime pasqyrojnë transformimin e hapësirës përreth Agorasë, nga një qendër qytetare në periudha më të hershme, në një strukturë publike të periudhës romake, duke treguar zhvillimin urban dhe shoqëror të qytetit të Bylisit.
Porta nr.5

E vendosur pranë teatrit antik, kjo portë ka shërbyer si hyrje për në agorën e qytetit për banorët e zonave përreth.

Hyrja ishte e mbrojtur nga një koridor tërthor, tipik i arkitekturës së hershme të Bylisit. Ky koridor, me gjatësi rreth 7 metra dhe gjerësi 3 metra, formohej midis dy krahëve paralelë të murit të qytetit. Ky dizajn e fshihte portën nga sulmet e drejtpërdrejta ballore dhe detyronte sulmuesit të kalonin buzë murit, ku ishin të pambrojtur nga sulmet nga lart.

Një kullë e madhe me përmasa 9.88 me 8.7 metra qëndronte mbi koridor, e ndërtuar mbi harqe në një lartësi prej 8.8 metrash, duke kontrolluar hyrjen.

Porta vetë ndodhej 3.6 metra në thellësi të koridorit për ta mbrojtur nga dëmtimet ose zjarr gjatë sulmeve. Ajo u rindërtua gjatë periudhës së kolonisë romake.

Një mbishkrim latin i gdhendur në një bllok në krahun e djathtë të hyrjes thotë: “Augusti, biri i perandorit, Çezarit të hyjnueshëm lejoi (rindërtimin e mureve).”

Një fragment tjetër mbishkrimi në një bllok pranë tij mund të lexohet:“Colonia Iulia Augusta.”

Gjatë fillimit të shekullit V pas Krishtit, kur u rindërtuan muret e qytetit, porta vazhdoi të përdorej,
por u ngushtua. Më vonë, në riparimet e Viktorinit, porta u muros.

Pranë portës ndodhet një pjesë e nekropolit të hershëm të Bylisit, ku ndodhen varre të mëdha me formë harku, të ndërtuara nga pllaka guri të latuara me kujdes, disa prej të cilave u ripërdorën në gjysmën e dytë të shekullit VI pas Krishtit.
Stoa Jugore (Stoa e Teatrit)

Stoa Jugore, e njohur gjithashtu si Stoa e Teatrit, ndodhet në pjesën jugore të qytetit antik, pranë murit rrethues dhe ngjitur me teatrin. Në antikitet, shfaqjet teatrale zhvilloheshin për disa ditë me radhë, nga mëngjesi deri në mbrëmje, dhe për këtë arsye spektatorëve u nevojitej një vend ku të pushonin, të hanin ose të strehoheshin në rast shiu. Përveç portikut të vetë godinës së teatrit, këtë funksion e përmbushte edhe një stoa e veçantë e ndërtuar përkrah tij.

Kjo stoa ishte një ndërtesë dykatëshe me përmasa rreth 60 metra në gjatësi dhe 11.4 metra në gjerësi. Kati i poshtëm përbëhej nga kolona dorike, ndërsa ai i sipërm zbukurohej me kolona jonike, duke reflektuar një harmoni arkitektonike tipike për periudhën. Në secilin kat ndodheshin nga dy korridore të gjera, të cilat hapeshin drejt sheshit të agorasë dhe krijonin një ambient të favorshëm për mbledhje, pushim dhe ndërveprim social.

Afërsia me teatrin e bënte këtë stoa një hapësirë të rëndësishme për jetën publike dhe kulturore të qytetit. Këtu spektatorët mund të grumbulloheshin, të përgatiteshin para shfaqjeve apo të qëndronin pas tyre, duke forcuar karakterin kolektiv dhe festiv të këtyre ngjarjeve.

Sot nga ndërtesa janë ruajtur vetëm pjesë të bazamentit dhe muri lindor, i cili dikur e lidhte drejtpërdrejt me teatrin.
Teatri

Teatri i Bylisit është monumenti më i rëndësishëm publik i agorasë dhe një nga strukturat më të mëdha të këtij lloji në territorin e Shqipërisë së sotme. I ndërtuar në mesin e shekullit III p.e.s., ai ndodhet në pjesën jugore të qytetit, ku shkallarja përfiton nga pjerrësia natyrore e kodrës dhe mbështetet në murin rrethues. Në afërsi ndodhet stoa jugore dhe hyrja nr. 5 e qytetit, që i ofronte vizitorëve hyrje të drejtpërdrejtë nga jashtë. Me një kapacitet prej rreth 7,500 spektatorësh, teatri ishte më i madh se vetë popullsia e qytetit, gjë që dëshmon për rolin e tij si qendër rajonale për komunitetin e gjerë të bylinëve.

Struktura përfshin elementë tipikë të arkitekturës antike: një shkallare gjysmërrethore me diametër 78 metra, e ndarë nga orkestra rrethore përmes një kanali uji; ulëset elitare të proedrisë, të dekoruara me motive floreale; si dhe ndërtesën e skenës me fasadë korintike dhe sfond dorik. Analemat – muret mbajtëse të shkallares – dhe korridoret hyrëse (parodoi) i japin strukturës një trajtim monumental. Duke qenë se numri i spektatorëve tejkalonte ndjeshëm popullsinë e qytetit, mendohet se teatri i shërbente gjithë komunitetit të koinonit të bylinëve, përfshirë edhe zonat fshatare përreth. Kjo e bën të arsyeshme supozimin se shfaqjet dhe ritualet zhvilloheshin edhe në gjuhën vendase, për të qenë të kuptueshme nga një publik më i gjerë.
Bazilika E

Bazilika E ndodhet jashtë rrethimit të Viktorinit, në pjesën lindore të qytetit.

Bazilika ndjek një planimetri trefaqëshe me naosin e ndarë në tre nefe përmes arkadave të mbështetura në pilastra drejtkëndëshe mbi stilobat. Apsida është gjysmërrrethore, me vend të shenjtë dhe proston, ndërsa një narteks dhe eksonarteks përbëjnë seksionin perëndimor.

Dyshemeja me mozaik, edhe se nuk i ka rezistuar shumë mirë kohës, dikur zbukuronte nefën qendrore dhe vendin e shenjtë. Mozaiku i nefit qendror përbëhej nga katër medalione të mëdha të rrethuar nga panele katrore më të vogla dhe një bordurë e gjerë dekorative. Medalionet paraqisnin zogj, kafshë dhe motive gjeometrike e florale të ndërlikuara. Zona e ambonit nuk ruan më shtrimin origjinal. Në vendin e shenjtë, vetëm pjesa perëndimore e mozaikut është ruajtur, e cila përmban një mbishkrim kushtues.

Edhe pse më pak e ruajtur se bazilikat e tjera në Bylis, Bazilika E ofron njohuri të vlefshme për traditat arkitektonike dhe zbukuruese të krishterimit në Antikitetin e Vonë. Ngjashmëritë me Bazilikën C dhe D sugjerojnë një vazhdimësi në planifikimin liturgjik, ndërsa fazat e saj më të vona të ndërtimit dhe programi dekorativ pasqyrojnë praktika fetare në zhvillim në shekujt e V-të dhe VI-të.
Mbishkrimi i Mark Lolianit

Mbishkrimi i Mark Lolianit është një epigraf latinisht i rëndësishëm, i gdhendur në një faqe shkëmbi të thiktë pranë qytetit antik të Bylisit, përgjatë rrugës që të çon nga Porta nr. 5 drejt fshatit Klos. Me përmasa 2.03 x 3.05 metra dhe në formën e një tabula ansata,
ai është një nderim për qytetarin romak dhe
ish-ushtarakun Mark Loliani.

Sipas mbishkrimit, Loliani, me miratimin e dekurionëve dhe me shpenzimet e veta, ndërtoi një rrugë për karroca nga Bylisi në Astacia, duke përshkuar terrene të vështira dhe ndërtuar një urë mbi lumin Argias. Mbishkrimi dëshmon për frymën qytetare dhe kontributin në infrastrukturë të qytetarëve romakë në provincat e Perandorisë.

Edhe pse nuk janë gjetur ende gjurmë të rrugës apo urës, mbishkrimi mbetet një dëshmi e rëndësishme e inxhinierisë dhe pranisë romake në Ilirinë e Jugut. Studiuesi Karl Patsch sugjeron se lumi Argias mund të jetë Gjanica, dhe e daton mbishkrimin rreth vitit 150 pas Krishtit.