Konservimi i mozaikut të Bazilikës B në Parkun Arkeologjik të Bylisit shënon një etapë të rëndësishme në zbatimin e projektit “BE për Zhvillimin Ekonomik – Zhvillimi Ekonomik Lokal i Udhëhequr nga Turizmi, me Fokus në Trashëgiminë Kulturore”, financuar nga Bashkimi Evropian dhe bashkëfinancuar e zbatuar nga Agjencia Italiane për Bashkëpunim për Zhvillim (AICS), në partneritet me Ministrinë e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.

Më shumë se një ndërhyrje konservimi, restaurimi i mozaikut të Bazilikës B u konceptua si një përvojë unike mësimore dhe ndërtimi kapacitetesh përmes zbatimit të Scuola Cantiere (Kantieri i Hapur i Restaurimit), një model inovativ që ndërthur ruajtjen e trashëgimisë kulturore me formimin praktik në terren.

Kjo nismë e shndërroi sitin arkeologjik në një klasë të hapur, ku profesionistë të konservimit, punonjës të institucioneve publike të trashëgimisë kulturore, pedagogë universitarë, studentë dhe përfaqësues të komunitetit lokal punuan krah për krah, duke fituar përvojë praktike nën udhëheqjen e ekspertëve shqiptarë dhe ndërkombëtarë.

Punimet e restaurimit u realizuan pas një faze të gjerë studimesh diagnostikuese dhe dokumentimi, duke zbatuar parimin e ndërhyrjes minimale për të garantuar ruajtjen e të gjithë informacionit historik dhe teknik të monumentit, përfshirë teknikat e ndërtimit, materialet origjinale dhe sistemin e shtresave mbështetëse. Kjo ndërhyrje kontribuon në mbrojtjen afatgjatë të një prej monumenteve më të rëndësishme të Parkut Arkeologjik të Bylisit, duke përmirësuar njëkohësisht aksesueshmërinë dhe interpretimin e tij për vizitorët.

E realizuar në partneritet me Politecnico di Milano (POLIMI) dhe Departamentin e Arkeologjisë dhe Trashëgimisë Kulturore të Universitetit të Tiranës, Scuola Cantiere u ofroi pjesëmarrësve mundësinë të njiheshin drejtpërdrejt me standardet dhe metodologjitë ndërkombëtare të konservimit. Duke kombinuar ekspertizën shkencore dhe përvojën praktike të të dy institucioneve, programi krijoi një mjedis të integruar mësimor ku njohuritë akademike u aplikuan drejtpërdrejt në terren.

Përmes aktiviteteve praktike të konservimit, leksioneve, ushtrimeve në terren dhe diskutimeve teknike, pjesëmarrësit forcuan aftësitë e tyre në dokumentimin e trashëgimisë kulturore, planifikimin e konservimit, teknikat e restaurimit dhe menaxhimin e qëndrueshëm të siteve arkeologjike. Kjo qasje bashkëpunuese nxiti shkëmbimin e njohurive ndërmjet ekspertëve shqiptarë dhe ndërkombëtarë, duke kontribuar njëkohësisht në forcimin e kapaciteteve vendase në fushën e konservimit të trashëgimisë kulturore.

Në përputhje me konceptin e Kantierit të Hapur të Restaurimit, aktivitetet e konservimit mbetën të dukshme dhe të aksesueshme për vizitorët gjatë gjithë periudhës së programit. Vizitorët e Parkut Arkeologjik të Bylisit patën mundësinë të ndiqnin nga afër procesin e restaurimit, të ndërvepronin me ekspertët dhe pjesëmarrësit e programit, si edhe të kuptonin më mirë metodat dhe sfidat që lidhen me ruajtjen e trashëgimisë kulturore. Kjo ndërveprim e shndërroi kantierin e restaurimit në një hapësirë të gjallë edukimi, duke rritur ndërgjegjësimin publik për rëndësinë e konservimit dhe duke pasuruar përvojën e vizitorëve në park.

Përveç restaurimit të mozaikut të Bazilikës B, programi përfshiu edhe aktivitete dokumentimi dhe rilevimi në murin fortifikues bizantin të Bylisit, duke u mundësuar pjesëmarrësve të zhvillonin aftësi praktike në regjistrimin, analizën dhe interpretimin e trashëgimisë kulturore. Këto aktivitete i njohën pjesëmarrësit me teknikat moderne të dokumentimit dhe forcuan rëndësinë e qasjeve të bazuara në evidencë në proceset e konservimit.

Nisma mblodhi së bashku pesë profesorë nga Politecnico di Milano dhe Universiteti i Tiranës, dymbëdhjetë studentë universitarë, nëntë profesionistë nga institucionet publike të trashëgimisë kulturore, si edhe përfaqësues të komunitetit lokal, duke krijuar një mjedis multidisiplinar që nxiti bashkëpunimin dhe shkëmbimin e njohurive ndërmjet botës akademike, institucioneve publike dhe aktorëve lokalë.

Scuola Cantiere dëshmon se konservimi i trashëgimisë kulturore nuk shërben vetëm për mbrojtjen e monumenteve, por edhe për investimin te njerëzit. Duke ndërthurur restaurimin, edukimin dhe përfshirjen e komunitetit, kjo nismë kontribuon në formimin e një brezi të ri profesionistësh të trashëgimisë kulturore, duke forcuar njëkohësisht ndjenjën e pronësisë lokale dhe ndërgjegjësimin për vlerat e trashëgimisë.

Ndërsa fazat e ndryshme të restaurimit u dokumentuan dhe u bënë të dukshme për publikun, ndërhyrja u shndërrua edhe në një instrument të rëndësishëm të komunikimit dhe edukimit publik, duke promovuar rëndësinë e konservimit dhe duke e prezantuar Parkun Arkeologjik të Bylisit si një destinacion ku mbrojtja e trashëgimisë kulturore, edukimi dhe zhvillimi i qëndrueshëm i turizmit ecin së bashku.

Kjo përvojë përfaqëson një model të praktikës së mirë për Shqipërinë, duke treguar se konservimi i trashëgimisë kulturore mund të shkojë përtej mbrojtjes së monumenteve dhe të shndërrohet në një katalizator për edukimin, përfshirjen e komunitetit dhe zhvillimin e qëndrueshëm lokal.